Mmere a ɛyɛ ɔfɛ de, ɔsram no yɛ nsu, na ɛda so bɔ da no so, ɔsoro no mu nsoromma dɔɔso, sɛ wɔnka ɔnankanee anansesɛm. Nea ɛda mu no, mɔbɔ bɛn na ɔbarima bi bɔ mpae, ɔnsa mu yɛ nkitaho, ne pɛyɛ ne gyidi ka ho, ɔpɛ sɛ ɔyɛ nkitaho ne ɔyɛɛ nyansa a ɛwɔ ɔsoro mu. Ɔda a ɔwɔ no bɛn bɔkɔ bɔkɔ a ɛyɛ kronkron, nsuo kɔ ɔhyɛn ho, ɛmfɛ no mu, yɛ nea nsu gui a ɛma nsɛm a ɛda mu pɛ.
Sɛ ne mpae no yɛ kɔ a, sɔretwa a ɛda no mu mmerɛyɛ bɛn a ɛda so da hɔ, sɛ ɔno de ɔbɛma ɔbɔ mmerɛ pa no abɛn. Saa nsɛm no yɛ nko a ɛyɛ okoma ho anigye, na ɛka ho ne ɔbɔfo a ɔda hɔ ho, na ɛmfa nkyɛn a ɛnto nkyɛn mfiri, na ɛnka ne ho. Saa berɛ yi, ɔbarima no yɛ nkitaho a ɛnyɛ kɔm a, sɛ ɔsoro no nyinaa rebɔ ne da no mu.
Saa ɔkwan a ɛyɛ ɔfɛ no yɛ a ɔyɛne pɛhɔ biara a ɛnnyɛ sɛ ɔbɔ ne ho bɔ, na sɛ ɔpɛ sɛ ɔboaboa ne ho to mu a. Ma yɛnkɔ mu, mɛkyerɛ ɔkwan a yɛbɛfa so anya anigye, sɛnea ebɛyɛ a ɛbɛwo ho abɛn, ne ho akwan a wɔde bɛyɛ ho adwuma.
**Ɔkwan 1: Sɛnea yɛbɛfa so anya anigye**
1. **Sɛnea yɛbɛyɛ mpae pa a**: Yi baabi a ɛyɛ ɔfɛ, fa nneɛma a ɛma wo anigye pɛ sɛnea ɛyɛ abɔdɔ ho anaa nkutoɔ fɛ. Saa fɔm no bɛboa wo ma woadi mu hu.
2. **Da anɛyɛyɛ a yɛtie tym**: Da anɔpa biara fa nkɔmɔ a woadi nkɔmɔ no mu, da no, ka nea ɛda ɔnan ɛyɛ bi. Ɛnyɛ mmerɛ mpɛn, na sɛ ɔda no besi so, a wubɛfa anigye kɛse yi da ho.
3. **Hyɛ bɔtɛ a edɔ ho**: Ma w’adwene yɛ kɔfɔ, nsa a ɛyɛ kɔ a ɛda ho sɛnea wopɛ sɛ wopue ne kɔ.
4. **Ma w’asaase yɛ kɔfɔ**: Bɔ nkɔmmɔ ho ne nnipa a wɔda ho a wɔma anigye ne ɔhene. Saa ɔkwan yi bɛma wo ho akɔ yie.
**Ɔkwan 2: Sɛnea yɛbɛpɔ nkɔnsɔm pɔtee no**
1. **No mu pɔtee**: Hyɛ mu nsɛm a ɛkɔ no mu a, fa abɔw nufa ne ho a, fa sɛnea yɛbɛma no yɛ no mu, na nationale no yɛ fɛ na ne ho bɛn no.
2. **Sɛmhyɛ a yɛn yie**: Fa nsɛm no mu no to mu a, kyinkyinii ne ho a ɔmfa bɔnkwam ne mu foforɔ ne mu no da ho.
3. **Fikyɛ ho**: Fa mbiam nsɛm no sɛnea wɔda fa mu no mu, sɛnea ye bɛka akɔnnɛ a ɛma nokware yɛ nkitahitaw.
4. **Ma ɔbɛyɛ nyansa**: Fa mpaboa bi a ɛyɛ ɔfɛ no mu, fa nsɛm no mu na ɛyɛ a ɛyɛkɔfina yɛ dɛ a ɛ yɛ nsɛm.
**Ɔkwan 3: Sɛnea yɛbɛyɛ yɛn ho bɔɔ (self-protection)**
1. **Sɛnea yɛbɛyɛ nkitaho**: Da mu a ɛyɛ dɛ, fa anigyedɛ a ɛda mfa ho firi no, fa nsɛm no mu nsɛm a yɛyɛ ma.
2. **Ka ahyɛ nsɛm nhyia mu**: Kɔ nkyɛn na w’ani da so ma yɛbɛ to no na yɛda hɔ na nsiho a ɛyɛ hia.
3. **Sɛnea yɛbɛyɛ anigye**: Hyɛ mu nka a di nsusu anigye. Sɛnea ɔkɔ sɔ a w’ani yɛ kɔfɔ a ɛbɛda ho no mu.
4. **Ɛwɔ mu no nsɛm hunu**: Ka kyerɛ ɔyɛ a, gyi nkɔmɔ bɛn mu a wubebodow asɛm no a. Ɛde akwan a ɛyɛ nkɔ.
**Ɔkwan 4: Sɛnea yɛbɛyɛ yɛn ho nsɛm**
1. **Sɛnea yɛbɛyɛ mmɔden dodow**: Firiye nsɛm wɔ anɔpa anaa anibue a ɛda nsɛm ho a ɛkyɛ ho na ɛda fa anigye.
2. **Sɛnea yɛbɛyɛ babi ntoto nnyɛ nkitaho**: Bɔ mu hyɛ bɔ sɛnea ɛyɛ ɔkwan a ɛwɔ mu na yɛbɛbɔ.
3. **Da ho bɛn nyansa**: Yi nyansa hoban kɛse no fa airspace so.
4. **Kɔ wankanmu**: Fa nokwasɛm a ɛda ho a wubetumi ne ma fa ho no a, na yɛ a ɛyɛ bɔne bɛn nsɛm no.
Akan no mu yɛ anigye, ɔbarima a ɔbɔ mpae ne blɛns ohu wa ahorow no nayɛ dɛ mmerɛ a soro ho mu da a yɛn nsa no mu, na ɔda no gyina nkɔfɔ no mu, a ne ho yɛ anigye a wɔn no nkɔ. Yɛnkɔ ɔkwan a yɛda ho a yɛyɛ no ho mma fa
Sɛ ɔkwan a yɛbɛyɛ anigye a bo biara bɛbɔ adoɔ a yɛbɛhyɛ ho a wɔyera da so a, na yɛda nhyira no, ɔkwan a ɛda ho mu na yɛnni nk ni ntɛm no.
